Wat we van apen kunnen leren

Ken je de wereldwijde bestseller “Competing for the Future” van Hamel en Prahled? Het boek is een klassieker en vooral beroemd vanwege het volgende experiment. Een wetenschapper plaatst vijf apen in een kooi. Midden in de kooi staat een ladder. Bovenaan de ladder hangt een tros bananen. Elke keer een aap op de ladder klimt om een banaan te plukken, spuit de wetenschapper de rest van de apen kletsnat met ijskoud water. Maar wat gebeurt er na een tijdje? Als een aap probeert de ladder op te klimmen wordt hij daadkrachtig belemmerd door de andere apen. Geen enkele aap waagt het er nog op. De wetenschapper gaat nu over naar de tweede fase van het onderzoek. Hij stopt met natspuiten. In de volgende uren wordt telkens één aap uit de kooi gehaald en wordt er een nieuwe aap in de kooi geplaatst. Telkens als een nieuwe aap de ladder benadert ontstaat er protest. Na vijf wisselrondes zitten vijf apen in de kooi die nooit geconfronteerd werden met het koude water. Toch verhinderen ze elkaar nog steeds om de ladder te benaderen. Alvast dat staat in het boek. Kwatongen verspreiden een ander verhaal.

En ja. Even eerlijk en toch opvallend. Het experiment met de apen werd wel door Hamel en Prahled in hun boek beschreven, maar een bronvermelding van het onderzoek was nooit terug te vinden. Het verhaal was echter zo sterk als metafoor dat vele auteurs het onderzoek overnamen ondanks de afwezigheid van het brononderzoek. Een beetje zoals de apen dus… Niet rationeel gedrag vind je trouwens overal terug. Misschien ben je wel bang van spinnen of muizen? Maar hebben ze je ooit pijn gedaan? Soms leren we het gedrag onbewust thuis aan. Ik neem je even mee naar een tafereel in een huiskamer. Nona staat bij haar mama in de keuken en vraagt waarom ze steeds de uiteinden van worstjes afsnijdt voor ze gebakken worden. “Ik weet het niet” zegt de mama. “Vraag het even aan oma, ik heb het van haar geleerd”. Als Nona de zondag op bezoek is bij haar vuurt ze haar vraag af. “Oma, waarom moeten de uiteinden van worstjes afgesneden worden voor ze gebakken worden?”. “Maar kindje toch, hebben jullie nog altijd zo’n klein pannetje?“.

Het devies lijkt helder. Analyseer afspraken en regels! Hou ze tegen het licht. Huisartsen gaan de strijd aan met zinloze medische attesten door ze te ondertekenen met een stempel met een paarse krokodil. Zinloze zorg wordt in het project  “Beter Laten Lijst” afgetoetst aan een evidence-based referentiekader. In zorgorganisaties wordt via een Value Stream Map de toegevoegde waarde van elk proces haarfijn geanalyseerd en bijgestuurd. Maar er is een keerzijde aan dit doeldenken! Zo kan ook niet doelgericht gedrag soms echt helpen. Rouwrituelen brengen structuur, rust en bescherming. Rituelen op je afdeling laten je op een hectische dag tijd maken voor verdieping en verbinding. Even rust aan de bal! Gelukkig kun je beiden verzoenen. In Zorgondersteuning kijken we met een wetenschappelijke bril naar processen in functie van toegevoegde waarde, maar hebben we ook aandacht voor rituelen die veiligheid en vertrouwen kunnen bieden. Benieuwd hoe dat werkt? Welkom op ons congres! De bananen hangen alvast klaar.

Website: leaninzorgenwelzijn.be

 

Hans Crampe